Albert Spycher-Gautschi - Gebägg Histooriker
   
 

 

Herr Spycher, Gebägg Histooriker dennt unglaublig spannend find y und y muess zuegää, ass y noonig vyl vo dämm Bruef gheert ha... wie lehrt me dää ?

  A. Spycher:

S goot doo nit um e Bruef... "Gebägg-Foorscher gfallt mer besser. In myne junge Joore bi n y Stiirbeamte gsii und in dääre Zyt vo 1960 - 1962, ha n y e Seminaar bsuecht und bi bis 1991 Lehrer an de Basler Sekundaarschuele gsii. In däre Zyt ha n y fir d Pensionierig uss vyle kultuurgschichtliggi Indrässensgebiet gschepft. Gebäggaarte hän my aber scho vo Kind aa fasziniert.

Das haisst, ass Si scho als Kind mit Gebägg verweent woorde sin...
Z' Lieschtel het mi e Dante mit Meringues und "Doodebainli" verweent, bi dr Groossmamme in St. Galle hets Appizäller Biiber gää und dehaim isch my Mamme Scheff vo de Epfelwaaie und my Babbe, Scheff vo de Kääswaaie gsii...

Und denn hänn Si mee wisse welle iiiber die Gebägg... d Gschicht wohäär si kemme... voor allem
vom Läggerli...

Dr Prof. Dr. Paul Hugger isch my Mentoor gsii und het mi ins wisseschaftligge Schaffe yygfiehrt, bis y aigeständig ha aafoo Biecher schryybe. Bim Recherchiere bi n y uff verschiideni Zämmehäng gstoosse... aber wie n y uffs Läggerli koo bi, waiss y nimme genau. Aber ains isch mer uffgfalle:
Was wärend Generatioone in dr Läggerli Wäärbig und in Kolumne iibers Läggerli gschriibe woorde n-isch, het nit kenne stimme.

Aha... und was denn genau ?
Zem Byspiil das Määrli, me haig im 15. Joorhundert d Kiirchefiirschte vom Basler Konzil mit Läggerli verweent. Sällmool sin wichtigi Zuedaate rar oder gar nit uffem Määrt gsii. Denn ha n y aagfange, im Staatsarchiiv, in dr Unibibliotheek und im Histoorische Museum noozfoorsche, was die alte Basler fir Schläggereye und speziell Läbkuechigs kaa hänn.

Aber das goot jo unglaublig wyt zrugg...
Das haisst noo wytter zrugg. Mer wisse, was Klooschterlytt an Baggenem s Joor duure verbruucht hänn.
E Dail vo de Kleeschter het vom 15. bis ins 17. Joorhundert richtigi "Läbkuechekonti" gfiehrt - wenn und an weeli hooche Dier me Läbkueche als dyyri Gschängg vereehrt het. D Produggt us de Klooschterkuchene und vo de Läbkiechler, sin uurspringlig schaarf-siessi Gwiirzbombe gsii - nit unbedingt zem gniesse. Me het si sogaar bruucht, zem d Brootesauce z verfyynere.

     
 

Läbkueche isch jo hitte eenter e Dessert...

  A. Spycher:

Y kaa mer Läbkueche guet als Dessert voorstelle. In dr Reegel sin si aber saisonaali Bruuchdums-Gnussmittel um d Mäss umme, zem Santiglaus oder uff d Wienacht.

Und denn isch dr Zuggerbegg koo...
Aafangs 17. Joorhundert, het sich d Zuggerbeggerey entwigglet und s' Sortimänt an Siessem isch ryycher woorde. E Zytlang sin "Nürrenberger Lebküchlyn" Moode gsii und pletzlig ha n y dr Begriff "Läggerli" voor Auge kaa. Am 10. Oggdoober 1711 sin bimene Banggett uff dr Gäärtnerzunft - näbbscht Daarte, Roosekiechli, Schänggeli, Magroone und Kitteneschnitzli - "3 Blatten Läckerlin" uff d Daafele koo.

Waiss me aigentlig, wie die Gebäggbezaichnig uff Basel koo isch ?
Anno 1591 dauche "Leckherle" innere Augsbuurger Hochzytsrächnig uff. Die Gebäggbezaichnig isch so guet wie sicher ussem Dytsche yygwanderet.

     
 

Aber wär het denn jetz schlussändlig s "Läggerli" erfunde ?

  A. Spycher:

Im eltschte Kochbuech vo dr Schwiz - ussem Bischofshoof z Chur vo 1559 - steen grad zwai aifachi Läggerli-Rezäpt. Z Basel hänn Pasteete- und Zuggerbegge um d Uurheeberschaft am Läggerlibagge ghändlet und aarmi Lyt hänn Läggerli gmacht und als Zuestupf verkauft. Dr glai Root het 1716 und 1720 entschiide, ass d Zuggerbeggerey e zunft-freyi Kunscht syg und "jeedermann sogenannte Läckerlin" häärstelle daarf. S alt Gwäärb het kai ainzigs Läggerli-Rezäpt hinderloo... umso mee aber d Huusfraue vom "Daig". Jeedi besseri Familie het iir Rezäpt kaa und vo Generatioon zue Generatioon dyschlet und wyttergää. S eltscht iberliiferete Rezäpt, findet sich im Kochbuech vo dr Anna Magdalena Falkyse vo 1741.

     
 

Het sich s Rezäpt vom "Läggerli" im Lauf vo dr Zyt veränderet ? Oder isch d Grundstruggduur glyych blyybe ?

  A. Spycher:

Me ka saage, ass es in dr Grundstruggduur glych blyybe n-isch. Uurspringlig het me Biinehoonig verwändet, aber dä isch aifach z diir woorde fir d Läbkiechlerey und fir groossi Produggdioone hets au nit gnueg drvoo gää...

Was het me denn schlussändlig fir Hoonig verwändet ? Hoonig gheert jo in e Läggerli...
Me het aagfange, Hoonig uss Guatemala oder Kuba z verwände... s het sich au uusegstellt, ass sich dä Impoorthoonig vyl besser fir d Läbkueche-Häärstellig aignet... au fiir e Gschmagg... und dä Hoonig isch eerscht no billiger gsii.

     
 

Herr Spycher, wo gits die beschte Läggerli ?

  A. Spycher:

Vome Regierigsroot stammt e Zitaat "Die beschte Läggerli griegt me bim Begg am Egge".

Bi miir in dr Verwandschaft gits immer wider Diskussioone, ob e Läggerli jetz haart oder waich sii muess... gits doo e Underschiid ? Wie isch denn das friener gsii ? Y ha gheert, ass me friener die haarte Läggerli in Hypokras dunggt het...
Und was isch mit de Lyt gsii, wo kai Hypokras kaa hänn ? Die hänn si in dr Kaffi dunggt, wo doomols grad uffkoo isch. S git aber no anderi Meegligkaite, zem Läggerli waich z griege... zem Byspiil Epfelschnitz in d Gutzibiggse leege....

Aber s isch jetz nit e Wäärtig, ass waichi Läggerli besser sin als haarti... oder muess e Läggerli haart sii ?
Y find, s Läggerli sott luftig si und grad eso murb, ass me s bysse kaa.

     
 

S git jo nit numme s Basler Läggerli, sondern au s Oschtschwizer Läggerli... was isch denn dr Underschiid ?

  A. Spycher:

Y waiss uss alte Rezäptsammlige, ass d St. Galler friener "wyssi, bruuni und schaarfi" Läggerli gäärn kaa hänn... aber die sin nit e Stadtwoorzaiche woorde wie s Basler Läggerli. Y dängg do eenter an Bärner Haselnuss-Läggerli oder an d Ziiri-Läggerli uss Marzipaan.

     
 

Guet... denn mache mer emol e Schwängg zer Faasnacht... was het denn dr Basler, ganz friener zer Faasnachtszyt gässe ? Usser Mählsubbe, Kääs- und Ziibelewaie ?

  A. Spycher:

Das sin verschiideni Aarte vo "Schmalzgebackenem" gsii, wo au d Gräpfli drzue gheere. Um die hets voor Zytte e Bruuch gää - "das Küchlein holen". E bsunderi Aart ischs ussgwallte oder usszoogene Faasnachtskiechli "dr Kneyblätz".

"Kneyblätz" ?
Y ha no mynere Lieschtler Groossmamme zuegluegt, wie si Daigkiigeli gmacht, flachdruggt und uffem Kuchischuurz iibers Kney zooge het, bis es e Blätz gsii isch... dorum dr Namme "Kneyblätz". Druffaabe hänn mer die Blätz im schwimmende Angge oder Eel lo bruzzle.

     
 

Aber Ziibele- und Kääswaie sin uss unserer Zyt und hets friener nit gää oder ?

  A. Spycher:

D Amalie Schneider-Schlöth het d Waie ändi 19. Joorhundert in iirer "Basler Kochschule" bekannt gmacht.

     
 

Und d Faschtewaie ?

  A. Spycher:

D Faschtewaie het au langi Gschicht... d Gebäggbezaichnig "Fastenwähe" isch anno 1554 z Rhyfälde uffdaucht. Deert het d Oobrigkait de Begge voorgschryybe, zue wellere Zyt und wäär die Faschtewaie het deerfe häärstellle... au d Zuedaate sin genau feschtgleggt gsii. Bi uns isch d Faschtewaie im
18. Joorhundert in de Zunftoordnige vo de Begge mit ähnligge Voorschrifte veranggeret gsii. Wäär vo
wenn aa bis wenn oder gar nit het deerfe verkaufe, isch nit immer yyghalte woorde und fillt halbi Protokollbiecher.

Bi de Faschtewaie wärde jo nit seer vyyl Zuedaate verwändet...
E "klassischi" Faschtewaie isch e seer beschaides Gebägg gsii und bestoot numme uss Mähl, Wasser und Salz...

...und Kimmi...
Zue sällere Zyt sin Kimmi und Aier in de Voorschrifte nit gnennt gsii. S isch amänd eenter e faads Gebägg gsii... und doch unerheert beliebt bi de Lyt... woorschynlig, wells numme ganz frisch gschmeggt het.

     
 

Guet Herr Spycher, jetz hänn mer ganz e huffe gheert iiber Gebägg... jetz wänn mer no e weeneli ebbis iiber Si erfaare... was beditet Iine d Faasnacht ?

  A. Spycher:

D Faasnacht isch fir mii ebbis Liebs und rait sich yy ins Jooresbruuchtum. S git fir mii nit numme d Faasnacht... Ooschtere zem Byspiil, beschäftigt mi genauso wie d Faasnacht.

     
 

Wie hänn Si denn als glaine Bueb d Faasnacht erläbt ?

  A. Spycher:

Als Kinder hänn mer Kriegsfaasnachte erläbt. Die grooss Faasnacht isch jo zue sällere Zyt verbotte gsii, aber d Miettere vom Lange Loh hänn ys fir d Kinderfaasnacht eso verklaidet, wie si s verstande hänn.
Ains isch e Zigyynermaitli gsii miteme Keerbli und vo mir gits no e Foti als Kemmifäger. In dr Holeestrooss und bim Neuzgi sin mer als yykeert und hänn e Glaas Moscht griegt... mee waiss y aigentlig nit.

Und speeter ?
Voor em Moorgestraich sin myni Frau und ych als mitem Velo bis zem Spaaledoor gfaare. Unser Lieblingsblatz isch hinterem Restaurant "Harmonie" gsii und deert schtellt sich hit no e groossi Clique uff.
Fir mii sin die 15 Minute voor em Moorgestraich immer die scheenscht vo dr ganze Faasnacht gsii. Doo isch esoone wunderbaari Spannig gsii, bevoor s loosgange n-isch und me het sich geegesytig e scheeni Faasnacht gwunsche... heerlig.

     
 

Wie gseets denn bi Iine mit dr Faasnachtsstimmig uss ? Hänn Si die ainewääg no e weeneli, au wenn Si nimm so an d Faasnacht geen ?

  A. Spycher:

Y frai mi uff dr Faasnachtszyschdig mit dr Ladäärneussstellig und uff die unzählige Familie, wo wie miir emool, mit de Kinder underwäggs sin... das find y toll.

     
  Hänn Si s Gfiil, ass sich d Faasnacht im Geegesatz zue friener veränderet het ?
  A. Spycher:

Das ka n y nit beurdaile...

Geen Si amigs au an d Guggekonzäärt ?
Nai, mer sin nie an d Guggekonzäärt gange, well mer - wie bim Moorgestraich au - dr "Druggedde" ussgwyche sin.

     
 

Kemme mer jetz no e weeneli zem Privaate... was macht Si gligglig ?

  A. Spycher:

Y ha die fraidigi Midailig griegt, ass y Ändi April, Groossbabbe wird.

Oh, dasch aber e seer scheeni Mitdailig :-)
Gligglig macht mi aber au ebbis anders...

Waas denne ?
Wo n y als "Prospecteur" mit Elsässer Archäologie uffeme Agger im Sundgau usse, e Pfyylspitze gfunde
haa, 2cm lang wie Marmoor und e fyyni Aarbet uss dr Jungstaizyt. Drumumme Splitter vom Silexknolle, uss dämm die "Pointe de flèche" gschaffe n-isch.

     
 

Mit wellere beriemte Perseenligkait wurde Si gärn emool e scheene Oobe miteme feyne zNacht verbringe und aifach numme plaudere (ka au scho gstoorbe sii) ?

  A. Spycher:

Y ha do gaar nit lang miesse studiere und woont au doo in Basel...

Und wär isch das ?
Dasch dr Emil Staibärger... mit iim verbinde mi scheeni Erinnerige. Y bi vyli Joor freye Mitarbaiter im Studio Basel gsii und wo dr Dimitri z Verscio sy Theater ereffnet het, isch dr jungi Emil au drby gsii. Y ha n-en imene dunggle Heefli bätte, spondaan e Nummere iiber dr Dimitri z spiile... und denn het dr Emil Staibärger loosgleggt... unbeschryyblig.

Dasch jo e Interview firs Radio gsii... gits die Sequänz no ?
Die Sequänz isch in mynere Sändig iibers Centovalli archiviert. Um uff Iiri Froog zruggzkoo... y wurd dr Emil frooge, wie n-är sälli Zyt mitem Dimitri erläbt het... das wär fir mii e Zytrais.

     
 

Welles isch Iir Highlight gsii im 2019 ?

  A. Spycher:

Das sin aifach d Kontäggt mit myne Liebe...

     
 

E Gschmagg isch jo immer mitere Erinnerig verbunde… gits e Gschmagg, wo Si sofort an Iiri Kindhait zrugg erinneret ?

  A. Spycher:

Jä die gits... dr St. Galler Groossbabbe het immer Brissago-Sigaare graucht und jeede n-Oobe isch gjasst und graucht woorde. D Deggi isch ganz gääl gsii und in dr Stuube isch e n-alte Seggredäär gstande, wo jetz bi mir in dr Schrybstuube n-isch... und jeedesmool wenn y d Laade uffmach, kunnt mer no e feyne Brissago-Gschmagg entgeege.

     
 

Welles isch Iiri Lieblingsstadt fir 2 Daag und welli fir immer ?

  A. Spycher:

My Frau und ych, sin unser Lääbe lang mit Ascona verbunde gsii, aber nit mitem prominänte Ascona, sondern mit däm voor de Sächzigerjoor. Was y au no fescht in Erinnerig haa, isch Salzburg und Paris.
Aber wo n y fir immer lääbe wott, dasch z Basel.

     
  No e baar Schlaagweerter, bitte numme mit aim Satz beantwoorte...
  Kino oder Theater ?

S Kino isch wäggem Färnseh vrbyy und s Theater gits uff "Youtube"...

  Basel...

Schlicht und aifach Haimat...

  Ziiri...

Ziiri ha n y seer gärn... my Schweschter läbt deert und y ha wunderbaari Erinnerige ans seegle uffem Ziirisee...

  Herbschtmäss...

Isch fir mii genau eso wichtig, wie d Faasnacht...

Wie hänn Si als glaine Bueb d Heerbschtmäss no erläbt ?
Y mag mi no guet an d Resslerytti erinnere, die het e Pfoschte miteme Messingringli draa kaa und bym verbyyfaare, het me miesse das Ringli schnappe und het drfiir e Freyfaart griegt...

  Basler Läggerli…

Die hängge mer zem Hals uss...

(lacht)...

  Klima-Gretel
(Greta Thunberg)...

Die Beweegig "Greta" het aifach ebbis ussgleest, wo d Jugend mobilisiert...

  Doo muess y unbedingt no aane in mym Lääbe…

Uff e Odiliebärg (Mont Saint Odile) im Elsass. Vo dr Terrasse uss gseet me in d Grääber, wo in Felse ghaue sin... so nooch wie meeglig bim liebe Gott.

Vyyle Dangg fiir Dyni Antwoorte